Bài 2. Phân loại học của tảo xoắn Spirulina: Vi khuẩn lam hay vi tảo?

Spirulina – thường được gọi là “tảo xoắn” – từ lâu đã được biết đến như một siêu thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng. Tuy nhiên, khía cạnh phân loại học của loài sinh vật này lại ít khi được công chúng và thậm chí cả một số nhà nghiên cứu quan tâm một cách chính xác. Bài viết này sẽ làm rõ sự khác biệt giữa các tên gọi như Spirulina, Arthrospira và Limnospira, dựa trên các bằng chứng hình thái và phân tử gần đây.

Lịch sử phân loại và sự thay đổi tên gọi

Từ những năm đầu thế kỷ XX, các chủng sinh vật dạng sợi xoắn được phân loại dưới chi Spirulina dựa trên đặc điểm hình thái. Các loài như Spirulina platensis và S. maxima đã được sử dụng phổ biến trong thực phẩm và dược phẩm. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu vào cuối thế kỷ XX đã chỉ ra rằng các loài này thực ra phù hợp hơn khi xếp vào chi Arthrospira (Tomaselli, 1997).

Sự nhầm lẫn tên gọi giữa Spirulina và Arthrospira chủ yếu bắt nguồn từ thói quen sử dụng tên “Spirulina” trong thương mại, trong khi danh pháp khoa học chính xác lại là Arthrospira platensis. Điều này đã dẫn đến một khoảng cách giữa giới nghiên cứu và giới truyền thông – một vấn đề vẫn còn tiếp diễn cho đến ngày nay (Vonshak & Tomaselli, 2002).

Căn cứ hình thái và phân tử

Arthrospira có các đặc điểm hình thái dễ phân biệt: sợi xoắn lỏng, có vách ngăn rõ, đường kính lớn hơn; trong khi Spirulina sensu stricto có sợi nhỏ, xoắn chặt và không rõ vách ngăn dưới kính hiển vi quang học (Tomaselli, 1997).

Về mặt phân tử, các nghiên cứu phân tích gen 16S rRNA đã xác định sự khác biệt di truyền rõ rệt giữa hai chi này, xác lập cơ sở cho việc chuyển các chủng thương mại từ chi Spirulina sang Arthrospira (Nowicka-Krawczyk et al., 2019).

Sự ra đời của chi Limnospira

Gần đây, với sự phát triển của phân tích di truyền thế hệ mới, một số nhà nghiên cứu đã đề xuất tách một số loài trong Arthrospira ra thành chi mới là Limnospira (Nowicka-Krawczyk et al., 2019). Các chủng được nuôi trồng thương mại như A. platensis hoặc A. maxima nay được đề xuất đổi tên thành Limnospira platensis, tuy nhiên, sự chấp nhận rộng rãi vẫn đang trong quá trình diễn ra.

Vị trí phân loại hiện tại

Theo cơ sở dữ liệu của NCBI (National Center for Biotechnology Information), loài thường được sử dụng trong thương mại hiện được phân loại như sau:

• Giới: Bacteria

• Ngành: Cyanobacteria

• Lớp: Cyanophyceae

• Bộ: Oscillatoriales

• Họ: Oscillatoriaceae

• Chi: Arthrospira

• Loài: Arthrospira platensis

Như vậy, về bản chất, “tảo xoắn” là một vi khuẩn lam có khả năng quang hợp, chứ không phải vi tảo như nhiều người lầm tưởng.

Kết luận

Sự khác biệt giữa Spirulina, Arthrospira và Limnospira là một vấn đề quan trọng trong nghiên cứu và ứng dụng tảo xoắn. Việc sử dụng đúng tên gọi không chỉ đảm bảo tính khoa học mà còn hỗ trợ trong việc truy xuất nguồn gốc và quản lý giống trong sản xuất công nghiệp. Tên gọi phổ thông “Spirulina” nên được hiểu như một cách gọi thương mại cho Arthrospira platensis – một loài vi khuẩn lam có giá trị sinh học cao.

Tài liệu tham khảo

• Nowicka-Krawczyk, P., Mühlsteinová, R., & Hauer, T. (2019). Detailed characterization of the Arthrospira type species separating commercially grown taxa into the new genus Limnospira (Cyanobacteria). Scientific Reports, 9(1), 694. https://doi.org/10.1038/s41598-018-37344-z

• Tomaselli, L. (1997). Morphology, ultrastructure and taxonomy of Arthrospira (Spirulina) maxima and Arthrospira (Spirulina) platensis. In Spirulina platensis (Arthrospira): Physiology, Cell-Biology and Biotechnology (pp. 1–18). Taylor & Francis.

• Vonshak, A., & Tomaselli, L. (2002). Arthrospira (Spirulina): Systematics and ecophysiology. In: Whitton, B. A. & Potts, M. (Eds.), The Ecology of Cyanobacteria (pp. 505–522). Springer.

• NCBI Taxonomy Browser: Arthrospira platensis. Retrieved from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=118562